Аманатчыларга төлөм: банк же МФКнын лицензиясы жокко чыгарылганда компенсацияны кантип алса болот

Banks.kg порталы кайсы депозиттер мыйзам тарабынан корголот, кардарлар кандай компенсация күтө аларын жана банк же микрофинансылык компания  жабылса аманатчылар эмне кылышы керек деген өңдүү суроолоро жооп алуу үчүн Депозиттерди коргоо боюнча агенттигинин аткаруучу директору Кадырбек Букуев менен маектешти.

- Кадырбек Жумабекович, айтсаңыз, депозиттерди коргоо системасына кайсы компаниялар жана банктар катышат? 

- Алгач эле белгилеп кетсем, биздин Агенттиктин негизги милдеттери Кыргыз Республикасында депозиттерди коргоонун натыйжалуу системасын камсыз кылуу гана эмес, банктарды жана финансы-кредиттик уюмдарды жоюучунун функцияларын аткаруу, ошондой эле көйгөйлүү карыз алуучулардын кайрылууларын кароо болуп саналат.

«Банктык аманаттарды (депозиттерди) коргоо жөнүндө» мыйзамына ылайык, депозиттерди коргоо системасына резидент банктардын бардыгы, чет өлкөлүк банктардын бардык филиалдары, ошондой эле жеке жана юридикалык жактардан мөөнөттүү аманаттарды кабыл алууга лицензиясы бар микрофинансылык компаниялар жана Кыргыз Республикасында жайгашкан турак жай-сактык кредиттик компаниялары катышууга милдеттүү, башкача айтканда, Улуттук банктын депозиттерди кабыл алууга лицензиясы бар бардык банктар жана МФКлар депозиттерди коргоо системасынын катышуучулары болууга тийиш.

- Кыргызстанда кайсы депозиттер корголгон? 

- Кыргызстанда жеке жактардын – Кыргызстандын резиденттеринин жана чет өлкөлүк салымчылардын – акча каражаттарынын суммалары, ошондой эле юридикалык жакты түзбөстөн жеке ишкердик жүргүзгөн жеке ишкерлердин акча каражаттары корголот. Ошендой эле, Агенттиктин коргоосунда мөөнөттүү депозиттер жана талап боюнча салымдар, банктык эсептер – башкача айтканда, банктык эсептердеги бардык каражаттар, эсептешүү эсептери – банктык карталар боюнча эсептешүүлөр үчүн колдонулган учурдагы эсептер, эмгек акы, пенсиялык эсептер жана стипендиялар, Кыргызстандын банктары тарабынан чыгарылган акчалары бар электрондук капчыктар турат.

- Юридикалык жактардын аманаттары боюнча төлөмдөр жөнүндө эмне айтууга болот? 

- Учурда юридикалык жактардын аманаттары депозиттерди коргоо системасынын алдында эмес, бирок бул маселе учурда эксперттер тарабынан талкууланууда. 

- Кимдерге компенсация төлөнбөйт? 

- КРнын «Банктык аманаттарды (депозиттерди) коргоо жөнүндө» мыйзамынын 5-беренесинде кайсы жеке жактардын депозиттери корголбой тургандыгы жана компенсацияланбай тургандыгы аныкталган. Аларга банк же микрокаржы уюму менен байланышы бар адамдардын салымдары, ошондой эле акыркы үч жылдагы мурдагы чет элдик консультанттардын жана тышкы аудиторлордун депозиттери кирет. Ошондой эле юридикалык жактардын тапшырмасы (ишеним каты) боюнча жайгаштырылган каражаттар, чектөөлөр же бөгөт коюлган депозиттер, ошондой эле резидент банктын жана резидент МФКнын чет өлкөлүк филиалдарындагы салымдар компенсацияланбайт.

- Кепилдик учуру келип чыкканда кандай компенсацияга ишенсе болот? 

- Кепилдик учуру келип чыкканда аманатчыга депозиттер боюнча пайыздарды кошуп алганда, жалпысынан 1 миллион сомго чейин компенсация төлөнөт. Төлөнбөгөн жана капиталдаштырылбаган пайыздар келишимдин чени боюнча, бирок Улуттук банктын эсептик ченинен жогору эмес, кепилдик учуру болгон күнгө карата эсептелет. Агенттик администратор же жоюучу менен биргеликте аманатчынын конкреттүү банктагы же финансы-кредиттик уюмдагы депозиттеринин жалпы суммасын аныктайт. 

Жогоруда айтылгандай, Агенттик жоюучу дагы боло алат жана Агенттик банктын жана/же финансы-кредиттик уюмдун жоюучусу болгон учурда, ал аманатчынын бардык депозиттеринин жалпы суммасын өз алдынча аныктайт. 

Ошондой эле, «кепилдик учуру» деген түшүнүктү ачып бере кетейин. Кепилдик учуру - Кыргыз Республикасынын «Банктар жана банк ишмердүүлүгү жөнүндө» мыйзамына ылайык,  Улуттук банктын банктын жана/же микрофинансылык компаниянын лицензиясын кайтарып алуусу.

- Эгерде адамдын бир же бир нече уюмдарда бир нече депозиттери болсо, анда ар бир депозит боюнча төлөмдөр төлөнөбү? 

- Эгерде депозиттерди коргоо системасынын бир нече банк-катышуучуларына же микрофинансы компанияларына карата кепилдик учуру келип чыкса, аларда салымчынын депозити болсо, салымчы ар бир банкта жана/же микрофинансы компаниясында өзүнчө компенсация алууга укуктуу, башкача айтканда, анын ар бир депозити ар бир банкта же МФК-катышуучуда өзүнчө корголот. 

Ошондой эле, кошумчалай кетсем, банктар жана/же микрофинансы компаниялары биригүү же кошулуу формасында кайра уюштурулган учурда, депозиттер анын кайра уюштурулган күнүнөн тартып 6 айдын ичинде ар бир кайра уюштурулган банк жана/же микрофинансы компаниясы боюнча өзүнчө кепилденген деп эсептелет. 

Көптөгөн адамдар түшүнбөй калышат жана микрофинансылык компанияларда (МФК) аманаттарын коргоо боюнча суроолорду беришет. МФКлардагы бардык депозиттер мамлекет тарабынан корголот деп айтылат, бирок бул туура эмес, анткени депозиттерди кабыл алууга Улуттук банктан лицензия алган МФКлардагы депозиттер гана корголот.

- Чет өлкөлүк валютадагы депозиттер боюнча компенсациялар кандайча төлөнөт? 

- Чет өлкөлүк валютада кабыл алынган депозиттердин суммасы аманатчыга Улуттук банк тарабынан кепилдик учуру келип жеткен күнгө карата белгиленген эсептик курс боюнча улуттук валютада төлөнөт. Эгерде кайсы бир валюта боюнча Улуттук банктын котировкалары (эсептик курсу) жок болсо, анда бул валюта боюнча орточо курс кепилдик учуру келип жеткен күнгө карата кросс-курс аркылуу аныкталат. 

- Депозиттер боюнча компенсациялык төлөмдөр канча убактан кийин башталат?

 - Компенсацияларды төлөө кепилдик учуру келип жеткенден кийин 30 календардык күндөн кечиктирилбестен башталышы керек. Компенсацияларды өз убагында төлөөгө тоскоолдук кылган жагдайлар болгон учурда жана Агенттиктин Директорлор кеңешинин макулдугу менен компенсацияларды төлөө 30 календардык күнгө чейин узартылышы мүмкүн.

- Эгерде банк же МФК жабылып калса, кардар кандай кадамга барышы керек? 

- Эгерде банк же микрофинансы компаниясы ишин токтотсо, кардар жана аманатчылар сабырдуулукту сактап, дүрбөлөңгө түшпөшү керек. Биринчи кезекте Улуттук банктын жана Аманаттарды коргоо агенттигинин расмий маалыматын күтүү зарыл. Аманаттар боюнча келишимдерди жана документтерди сактап калуу керек. Корголгон аманаттар боюнча компенсация төлөө белгиленген тартипте ыйгарым укуктуу банк аркылуу жүргүзүлөт. Кардар өз алдынча ликвидаторго кайрылуунун же каражаттарды шашылыш түрдө алуунун кереги жок, анткени бардык төлөмдөр борборлоштурулган түрдө жана мыйзам чегинде жүргүзүлөт. 

Улуттук банк банктын жана/же МФУнун лицензиясын кайтарып алганда, кепилденген төлөмдөрдү алуу үчүн аманатчынын жанында паспорту, аманат келишими болушу керек. Аманатчы компенсация алуу үчүн белгиленген үлгүдөгү арызды толтурушу керек болот.

- Депозиттерди коргоо боюнча агенттиги банк секторунун абалын кандай баалайт? 

- Агенттик аманаттарды коргоо системасынын катышуучуларынан квартал сайын үзгүлтүксүз отчетторду алып турат жана алардын финансылык көрсөткүчтөрүн ачык финансылык отчеттуулуктун негизинде талдайт. 

Банк секторунун көрсөткүчтөрүнүн өсүшү өлкөдөгү жалпы экономикалык абалга оң таасирин тийгизип, финансылык системанын туруктуулугун мүнөздөйт. Банк системасын мындан ары өнүктүрүүнүн эң маанилүү шарты болуп төмөнкүлөрдү камтыган жагымдуу тышкы чөйрөнү түзүү саналат: жагымдуу макроэкономикалык жана саясий абал, натыйжалуу акча-кредит саясаты жана банктык көзөмөл, алар өлкөнүн банк секторун өнүктүрүүгө өбөлгө түзөт. 

Банк системасынын көрсөткүчтөрүнүн өсүшү Кыргыз Республикасынын финансылык системасынын туруктуулугуна көмөктөшүү жана Кыргыз Республикасын 2030-жылга чейин өнүктүрүүнүн улуттук программасынын максаттарына жетүү үчүн аманаттарды коргоо системасын бекемдөөнүн маанилүү этабы болуп саналат.

- Маек үчүн ыраазычылык билдиребиз!