Кыргызстанда балдардын жакырчылык деңгээлин 3 жашка чейинки төлөм аркылуу азайтууну көздөп жатышат

Документтин максаты мыйзамды президенттин 2026-жылдын 6-мартындагы №104 жарлыгына ылайык келтирүү болуп саналат, анда үч жашка чейинки балдарга ай сайын мамлекеттик жөлөкпул берүү каралган. 

Мыйзам долбооруна ылайык, 2026-жылдын 1-июлунан тартып «Бала ырысы» жөлөкпулун киргизүү пландалууда, төлөм үй-бүлөнүн кирешесине карабастан, үч жашка чейинки ар бир балага берилет. Жөлөкпулдун көлөмү ай сайын 1200 сомду түзөт.

Ошону менен катар: 

• аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн «үй-бүлөгө көмөк»  жөлөкпулун алуу укугу сакталат;
• жаңы жөлөк пул башка төлөмдөргө карабастан дайындалат, бийик тоолуу аймактардын тургундары үчүн жөлөк пулдан тышкары;
• мамлекеттик жөлөкпул дайындала турган адамдарда персоналдык идентификациялык номердин (ПИН) болушу милдетүү болуп саналат;
• жөлөкпул баланын жөлөкпул алуучу менен чогуу жашаганда гана дайындалат.

Негиздеме-маалымкатта төмөнкүлөр белгиленет: 

• балдар калктын 37,8 пайызын түзөт;
• балдар арасындагы жакырчылыктын деңгээли 33,1% - бул улгайган курактагы адамдарга жана эмгекке жарамдуу курактагы калкка салыштырмалуу жогору;
• 5 жашка чейинки балдардын 14% өнөкөт жетишсиз тамактануудан жабыркашат; 
• балдардын 75%нын тамактануусу жетиштүү тамактануунун минималдуу талаптарына жооп бербейт.

Мындан тышкары, божомолдорго ылайык, балдардын жетишсиз тамактануусу жана өсүшүнүн артта калышы ИДПнын 10 %га төмөндөшүнөалып келет жана 2050-жылга карата жоготулган экономикалык пайда 129 млрд сомго жетери болжолдонууда.

Учурда аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү колдоого багытталган жөлөкпулдун жалгыз түрү болуп «үй-бүлөгө көмөк» жөлөкпулу саналат. Бирок ал дагы: 

• балдардын жаш курактык өзгөчөлүктөрүн эске албайт;
• үй-бүлөнүн жалпы кирешесин баалоонун негизинде гана дайындалат;
• муктаж болгондордун олуттуу бөлүгүн камтыбайт.

Изилдөөнүн маалыматтарына ылайык, балдары бар жакыр үй-бүлөлөрдүн 76% «үй-бүлөгө көмөк» жөлөкпулун алышпайт, анткени алар иш жүзүндө жөлөкпул алуу критерийлерине жооп бербейт. Себептердин ичинде - катаал каттоо процедуралары, транспорттук чыгымдар жана системанын жетишсиз санариптештирүүсү кирет.

Универсалдуу «Бала ырысы» жөлөкпулун киргизүү төмөнкүлөргө тийиш:

• жаш балдары бар үй-бүлөлөрдүн арасында жакырчылыкты азайтуу;
• баланын тамактануусун жана өнүгүүсүн жакшыртуу;
• ата-энелердин, өзгөчө энелердин финансылык жүгүн азайтуу;
• узак мөөнөттүү социалдык жана экономикалык тобокелдиктерди азайтуу.

Бул мыйзам долбоорунун кабыл алынышы министрлер кабинетинин токтом долбоорун иштеп чыгуу зарылдыгы келип чыгат жана нормативдик укуктук актыларга тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизүүнү талап кылат.