Улуттук банк акча которуулар рыногунда тобокелдиктердин алдын алууга басым жасоодо

Акча которуу системаларын реформалоо

КРнын Улуттук банк Башкармасы 2009-жылдын 15-июлундагы «Кыргыз Республикасында акча которуулар системасы боюнча которууларды жүзөгө ашыруу эрежелерин бекитүү тууралуу» токтомуна өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө» токтом долбоорун коомдук талкууга сунуштады. Бул тууралуу финансылык жөнгө салуучу органдан билдиришти. 

Токтом долбоорунун негизги максаты отчет түзүү талаптарын жөнөкөйлөтүүнү жана оптималдаштырууну кошо алганда, акча которуу системаларынын операторлорунун жана катышуучуларынын каттоо, жөнгө салуу жана көзөмөлдөө ишинин натыйжалуулугун жогорулатуу, ошондой эле акча которуу системаларынын катышуучуларынын Улуттук банк менен өз ара иш алып баруу тартибин өркүндөтүү саналат.  

Токтом долбоорунун милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат:

• банктардын отчеттуулукка болгон кайталанган талаптарын жоюу; 
• акча которуу системаларынын катышуучуларынын Улуттук банк менен өз ара аракеттенүү тартибин өркүндөтүү; 
• акча которуу системаларынын операторлорун каттоодон баш тартуу үчүн негиздердин тизмесин кеңейтүү.

Акча которуу системалары аркылуу акча которууларды ишке ашыруу эрежелерине сунушталган өзгөртүүлөр

Эрежеге ылайык, акча которуу системасынын операторун каттоо жөнүндө арызды жана документтерди кароо мөөнөтү 15 календардык күндү түзөт. Бирок, бул ченем эл аралык акча которуу системасынын операторлоруна да жайыларын эске алуу менен, ошондой эле материалдар олуттуу көлөмүн сунуштала тургандыгын эске алганда, белгиленген 15 календардык күн сунушталган документтерди ар тараптуу жана талаптагыдай талдоо үчүн жетишсиз болуп саналат. 

Мындан тышкары, документтер Улуттук банкка жумуш эмес майрам күндөрү (жаңы жылдык, май айындагы каникулдарды жана башка майрам күндөрүн камтуу менен) алдында жөнөтүлгөн учурда, аларды иштеп чыгууга берилген убакыт кыйла кыскарат. Буга байланыштуу, токтом долбоорунда Улуттук банк тарабынан каттоого сунушталган документтерди кароо мөөнөтүн жумуш күндөрү менен эсептөө каралган.

Токтом долбоорунун түшүндүрмө берүүчү бөлүгүндө жазылгандай, эрежелердин 4.11 жана 6.7-пункттарындагы акча которуу системаларынын катышуучулары жана операторлору тарабынан отчеттуулукту берүү боюнча ченемдер иш жүзүндө комбанктар тарабынан регулятивдик банктык отчеттуулуктун алкагында берилүүчү маалыматтарда да каралган. Ошол эле маалыматты ар башка каналдар аркылуу берүү боюнча параллелдүү талаптардын сакталышы банктарына административдик оорчулуктун көбөйүшүнө алып келет, отчеттуулукту түзүүгө байланыштуу кошумча чыгымдарды жаратат, ошондой эле банктар ар кандай отчеттук формаларда берилүүчү маалыматтарда айырмачылыктардын келип чыгуу тобокелдигин жогорулатат.

Акча которуу системаларынын операциялык, технологиялык жана комплаенс-тобокелдиктердин келип чыгышынан качуу үчүн Улуттук банк алдын ала билдирүү тартибин белгилейт. Бул сунушталган өзгөртүүлөрдү өз убагында баалоого жана зарыл болгон учурда алар иш жүзүндө киргизилгенге чейин көзөмөлгө алуу чараларын көрүүгө мүмкүндүк берет. 

Ошондой эле, акча которуу системаларынын операторлорун каттоодон чыгаруу боюнча колдонуудагы негиздердин тизмегинде жол берилиши мүмкүн болгон мыйзам бузуу учурлары толук көлөмдө камтылган эмес. Алсак, Кыргызстандын аймагында акча которуу ишин жүзөгө ашыруу талаптары аткарылбагандыгы же талаптагыдай аткарылбагандыгы сыяктуу негиздерге түз шилтемелер жок. 

Операциялардын көлөмү көбөйүп, көрсөтүлүүчү кызматтардын спектри кеңейген шартта акча которуу системаларынын операторлорунун каттоосун жокко чыгаруу үчүн негиздердин так аныкталган жана жетиштүү тизмесинин болушу натыйжалуу жөнгө салуунун зарыл элементи болуп саналат. 

Буга байланыштуу токтомдун долбоорунда акча которуу системаларынын катышуучуларына карата белгилеген отчет берүү боюнча кайталанган талаптарды алып салуу, жаңы продукттарды колдонууга киргизүүдө жана акча которуу системаларынын иштөө эрежелерине өзгөртүүлөрдү киргизүүдө Улуттук банкка алдын ала маалымдоо тартибин белгилөө, ошондой эле акча которуу системаларынын операторлорун каттоону жокко чыгаруунун негиздерин сунушталды.  

Сунушталган өзгөртүүлөрдү ишке ашыруу төмөнкүлөргө мүмкүндүк берет:

• рыноктун катышуучуларынын административдик оорчулугун азайтууга; 
• көзөмөл контролунун натыйжалуулугун жогорулатууга; 
• акча которуу системаларынын операторлорунун ишин жогору деңгээлде ачык-айкындуу жүргүзүүнүн камсыз кылууга.

Белгиленгендей, токтом долбоорун кабыл алуу терс социалдык, экономикалык, укуктук, укук коргоо, гендердик, экологиялык жана коррупциялык кесепеттерге алып келбейт. 

Эл аралык тажрыйба

• Орусияда төлөм системаларынын операторлорунун иши «Улуттук төлөм системасы жөнүндө» Федералдык мыйзамы менен жөнгө салынат. Орусия банкы төлөм системаларынын операторлорунун реестрин жүргүзөт, алардын ишин көзөмөлдөйт жана мыйзам талаптарын бузган учурда көзөмөлдүк чараларды көрүүгө укуктуу. Төлөм системаларынын операторлору үчүн тобокелдиктерди башкаруу, төлөм системасынын үзгүлтүксүз иштешин камсыз кылуу боюнча талаптар, ошондой эле маалымат берүү жана төлөм системасынын ишиндеги олуттуу өзгөрүүлөр жөнүндө жөнгө салуучуга билдирүү милдеттери каралган. 
• Казакстанда төлөм системаларын жөнгө салууну Казакстандын Улуттук банкы «Төлөмдөр жана төлөм системалары жөнүндө» мыйзамынын алкагында ишке ашырат. Мыйзамда төлөм системаларын көзөмөлдөө, тобокелдиктерди башкаруу боюнча талаптарды белгилөө, төлөм инфраструктурасынын туруктуу иштешин камсыз кылуу, ошондой эле төлөм рыногунун катышуучуларына карата чараларды көрүү боюнча жөнгө салуучунун ыйгарым укуктары каралган. Ошол эле учурда, төлөм рыногунун субъекттерине ишмердүүлүгүндөгү олуттуу өзгөрүүлөр жөнүндө маалымат берүү жана ички контролдук жана операциялык тобокелдиктерди башкаруу боюнча талаптарды сактоо милдеттери каралган. 
• Өзбекстанда Борбордук банк төлөм системаларынын жана акча которуу кызматтарынын операторлорун жөнгө салат жана көзөмөлдөйт, анын ичинде кызмат көрсөтүүнүн ишенимдүүлүгүн жана үзгүлтүксүздүгүн камсыз кылуу, ички контролдоо, маалыматтык коопсуздук жана тобокелдиктерди башкаруу боюнча талаптарды белгилейт. Ошол эле учурда, жаңы кызматтарды киргизүүдө жана төлөм системаларынын иштөө шарттарын өзгөртүүдө регулятор менен алдын ала өз ара аракеттенүү маселелерине чоң көңүл бурулат. 
• АКШда акча которуу операторлорунун ишмердүүлүгү федералдык деңгээлде, ошондой эле акча которуп иш жүргүзүү үчүн тиешелүү лицензияларды алуу талап кылынган айрым штаттардын деңгээлинде жөнгө салынат. Бир эле учурда ички көзөмөл, операциялардын мониторинги жана тобокелдиктерди башкаруу боюнча талаптар колдонулат.

Эл аралык практика акча которуу системаларын жана төлөм системаларын жөнгө салуу тобокелдиктерди башкаруу, үзгүлтүксүз иштөөнү камсыз кылуу, системанын ишине олуттуу өзгөртүүлөрдү киргизүүдө жөнгө салуучу орган менен өз ара аракеттенүү, ошондой эле финансылык системанын туруктуулугун жана колдонуучулардын кызыкчылыктарын коргоо максатында көзөмөлдүк реакция механизмдеринин болушу менен коштолгонун көрсөтүп турат. 

Документ менен толук бул шилтемени басып таанышууга болот.