Банк жабылып калса, аманатчы менен займ алуучу эмне кылат? Кыргызстандагы банктроттук жол-жоболор

- Банктын банкроттук жол-жобосу кайсы документ менен жөнгө салынат? 

- Банктын банкроттук жол-жобосу банк ишин жүргүзүү, банктарды түзүү, кайра уюштуруу жана жоюу тартибин жөнгө салуучу 2022-жылдын 11-августундагы № 93 Кыргыз Республикасынын «Банктар жана банк ишмердүүлүгү жөнүндө» мыйзамына ылайык жүргүзүлөт. Банкты жоюу жөнүндө жалпы жоболордон баштап, аны мажбурлап жоюу боюнча соттогу өндүрүшкө чейинки бардык маалыматтар «Банктарды жоюу» VII бөлүмүндө камтылган. 

Кыргызстандагы финансылык мекеменин банкроттук жол-жобосу - татаал жана көбүнчө көп жылдык процесс.

- Банктын банкроттук процедурасын ким демилгелей алат? 

- Банктын банкроттук процедурасын Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы мажбурлап жоюу учурунда жана банктын акционерлери Улуттук банктын макулдугу менен ыктыярдуу жоюу учурунда башташы мүмкүн.

- Банктын банкрот болушунун себептери кандай? 

- Банктын банкрот болушунун себептери көбүнчө төлөө жөндөмдүүлүгүн жоготуу менен байланыштуу, атап айтканда: 

• өздүк капиталдын жетишсиздиги; 
• ликвиддүүлүктүн жоголушу, бул аманаттардын массалык түрдө алынышы болушу мүмкүн («bank run»);
• активдердин сапатынын төмөндүгү: көйгөйлүү (иштебеген) кредиттердин чоң үлүшү, байланыштуу жактарга берилген кредиттер; 
• банк мыйзамдарын бузуу: КРнын Улуттук банкынын ченемдерин олуттуу жана системалуу түрдө бузуу, ишенимсиз отчеттуулукту берүү, акча адалдоо жана башка олуттуу укук бузуулар.

Банктар үчүн атайын негиздер колдонулат, анткени алар аманатчылардан тартылган каражаттары менен иштешет жана каржылык жөнгө салуучу орган - КРнын Улуттук банкынын көзөмөлүндө турушат.

- Банк банкрот болуп калса, аманатчылар кандай кадамдарга барышы мүмкүн?

- Алар аманаттарын кайтарып берүү өтүнүчү менен Кыргыз Республикасынын Депозиттерди коргоо боюнча агенттигине же банктын жоюучусуна кайрылуусу керек.

- Банк күйүп калган учурда кредитти төлөө керекпи?

Ооба. Кредиттер банктын активдери болуп саналат жана аларды чогултуу менен банктын жоюучусу кредиторлорго, анын ичинде жеке аманатчыларга төлөө үчүн каражаттарды топтойт.

- Жабылып жаткан банкка салынган акчанын баарын кайтарып алууга мүмкүнбү?

- Ооба, болот. Мисалы, «Ысык-Көл» ААК Инвестбанкынын мисалында, «ДЕБРА» агенттиги 2015-жылдан 2023-жылга чейин банкроттук процедурасын жүргүзгөн. Кайтаруу, кредиттерди өндүрүү жана банктын мүлкүн сатуунун натыйжасында кредиторлордун талаптары 100% канааттандырылган.

- Банк жабылып калса, кандай камсыздандырууну алууга болот?

- Кыргыз Республикасынын 2008-жылдын 7-майындагы №78 «Банктык аманаттарды (депозиттерди) коргоо жөнүндө» мыйзамына ылайык, Кыргыз Республикасынын Депозиттерди коргоо боюнча агенттиги кепилдик учуру (банкроттук) келип чыкканда ар бир салымчыга - жеке адамга жана жеке ишкерге - депозиттер боюнча пайыздарды кошуп алганда, жалпысынан 1 миллион сомдон ашпаган компенсация төлөнөт.

- Банктардын банкроттук жол-жобосу кыскача кандай? 

– Банктын төлөө жөндөмсүздүгү аныкталганда, КР УБ көзөмөл чараларын киргизе алат:

• банктын операцияларына чектөө киргизүү; 
• убактылуу администрацияны дайындоо; 
• лицензияны кайтарып алуу (олуттуу бузуулар болгон учурда).

Иш жүзүндө банкты башкаруу финансылык жөнгө салуучу органга өтөт.

Мыйзамга ылайык, лицензия кайтарылып алынгандан кийин КРнын Улуттук банкы банкты мажбурлап жоюу жол-жобосун баштоо жөнүндө арыз менен сотко кайрылат. Улуттук банктын сунушу боюнча сот банктын жоюучусун - жеке адамды же Депозиттерди коргоо боюнча агенттигин дайындайт. Банкты жоюу жөнүндө соттун чечими күчүнө кирген учурдан тартып мажбурлап жоюунун этаптуу жол-жобосу башталат: 

• банктын жоюучусун кабыл алуу; 
• банктын активдерин жана милдеттенмелерин инвентаризациялоо; 
• кредиторлордун талаптарын кабыл алуу; 
• мүлктү (активдерди) сатуу; 
• кредиттерди өндүрүү; 
• кезекке ылайык банктын кредиторлоруна төлөө. Жеке жактар аманаттарды коргоо системасы аркылуу белгиленген лимиттин чегинде компенсация алышат; 
• банкты жоюу жол-жобосун аяктоо; 
• банк реестрден чыгарылат; 
• юридикалык жактын иши токтотулат.

- Банк банкрот болгон учурда карыздарды төлөөнүн кезектүүлүгү кандай? 

Кредиторлордун талаптары төмөнкү кезек менен канааттандырылат: 

• банк мыйзам боюнча жоопкерчиликтүү болгон банктын кызматкерлеринин өмүрүнө же ден соолугуна зыян келтирүүнүн натыйжасында келип чыккан милдеттенмелер боюнча талаптар, анын ичинде тиешелүү мезгилдүү төлөмдөрдү капиталдаштыруу жолу менен; 
• Кыргыз Республикасынын эмгек мыйзамдарына ылайык банктын кызматкерлеринин эмгек акысы жана иштен бошотуу боюнча жөлөкпулдар боюнча талаптары; 
• банктык аманаттарды коргоо жөнүндө мыйзамга ылайык 1 миллион сомго чейинки банктык аманаттарды коргоого тийиш болгон салымчылардын талаптары; 
• банк менен байланышы жок 1 миллион сомдон ашык салым кошкон салымчылардын талаптары; 
• банк менен байланышы жок башка кредиторлордун (юридикалык жактардын) талаптары;
• КРнын министрлер кабинетинин системалуу маанилүү банкты рекапиталдаштырууга багытталган суммалар боюнча талаптары, уставдык капиталга салынган суммаларды кошпогондо; 
• бюджетке жана бюджеттен тышкаркы фонддорго милдеттүү төлөмдөр боюнча талаптар; 
• акционерлерден тышкары, банк менен байланышкан салымчылардын жана кредиторлордун талаптары; 
• субординацияланган карыздар боюнча талаптар.

- Банктын банроттук процесси канча убакытка созулушу мүмкүн?

- Банктын банкроттук процесси активдер толук өндүрүлгөнгө, сатылганга жана кредиторлордун талаптары канааттандырылганга чейин жылдарга же ондогон жылдарга созулушу мүмкүн. Мисалы, «Кыргызагропромбанк» 1996-жылдан 2016-жылга чейин (20 жыл), «АзияУниверсалБанк»  2010-жылдан азыркыга чейин, «Ысык-Көл» Инвестициялык банкы 2015-2023-жылдары банкрот болгон.

- Учурда Кыргызстандын кайсы банктарында банкроттук процесси жүрүүдө?

- Эки банкта банкроттук процесси жүрүп жатат: 2010-жылдын октябрынан тарта «АзияУниверсалБанк» ААК жана 2019-жылдын мартынан бери «Ак Банк» ААК.

- Банкты банкрот кылган банк жетекчилигине кандай чаралар көрүлүшү мүмкүн? 

- Банктын жетекчилиги жана ээлери уюмдун каржылык кыйрашы үчүн жеке жоопкерчиликте болушат. Каржы мекемеси банкрот болгон учурда, анын жогорку жетекчилигине төмөнкү чаралар колдонулушу мүмкүн: 

• Жарандык-укуктук жана субсидиардык жоопкерчилик: эгерде күнөөсү далилденсе, жетекчилер жана менчик ээлери жеке мүлкү менен зыянды төлөп берүүгө милдеттүү.
• Кылмыш жоопкерчилиги: ыйгарым укуктарын кыянаттык менен пайдалануу, алдамчылык схемалары, активдерди ысырап кылуу, атайылап банкрот кылуу же кайтарылбай тургандыгы алдын ала белгилүү болгон насыяларды берүү үчүн.

Андай жетекчиликке болгон жаза олуттуу акчалай айыпты, каржы тармагында иштөөгө өмүр бою же узак мөөнөткө тыюу салуу жана эркинен ажыратууну камтышы мүмкүн.

Эске салсак, 2025-жылы Banks.kg порталы Казакстанда 9 коммерциялык банктын жоюлуу процессинде экенин, анын ичинде: Tengri, Capital Bank Kazakhstan, Asia Credit жана Астана Банкы бар экенин жазган.