Көмүрдөн күйүүчү май алуу: Кыргызстанга жаңы завод курууга канча каражат сарпталат

Монополияга каршы жөнгө салуу кызматы президенттин Администрациясына жана Экономика жана коммерция министрлигине мындай ишканаларды түзүү мүмкүнчүлүгүн карап чыгуу тууралуу сунушун киргизди.

Идея Кыргызстан көмүрдүн олуттуу запастарына ээ экендиги менен байланыштуу, бирок бүгүнкү күндө бул ресурс негизинен отун катары пайдаланылат. Ошол эле учурда заманбап технологиялар көмүрдү синтетикалык суюк көмүр суутектерине, анын ичинде дизель отунуна кайра иштетүүгө мүмкүндүк берет.

Көмүрдү күйүүчү майга айландырууну көздөшүүдө

Монополияга каршы жөнгө салуу кызматынын маалыматына ылайык, Кыргызстанда болжолдуу запасы 6,4 млрд тоннадан ашкан 70ке жакын көмүр кени жана көмүр көрүнүштөрү бар.

Иштеп жаткан ири көмүр объектилеринин бири Кара-Кече. 2026-жылы бул жерде 1,62 млн тонна көмүр казып алуу пландалган.

Ошол эле учурда өнөр жайлык запастарды өздөштүрүү деңгээли өтө төмөн бойдон калууда. Мындан улам бул чийки заттын бир бөлүгүн жылытуу жана энергетика үчүн гана эмес, кошумча наркы жогору продукцияны өндүрүү мүмкүнчүлүгү каралууда. 

Негизги багыттардын бири Coal-to-Liquid (CTL) - көмүрдү суюк отунга айландыруу технологиясы. 

Ал кантип иштейт

Кыйыр кайра иштетүүдө көмүр алгач газдаштырылып, синтез-газы — суутек менен көмүртек кычкылынын аралашмасы алынат. Андан кийин синтез-газынан Фишер–Тропш синтези аркылуу суюк көмүр суутектери алынат. Алар кийинки кайра иштетүүдөн соң дизель отунун жана башка мунай продуктуларын өндүрүүдө колдонулушу мүмкүн. 

Мындан тышкары көмүрдү түздөн-түз суюлтуу технологиялары да бар.

Мындай ыкманын артыкчылыгы — мунай болуп саналбаган өзүбүздүн катуу чийки заттан суюк отун алуу мүмкүнчүлүгүндө.

Канча көмүр талап кылынат

Мүмкүн болгон көлөмдү түшүнүү үчүн шарттуу сценарийди карап көрсөк,  ишкана жылына 100 миң тонна синтетикалык дизель отунун өндүрөт. 

Болжолдуу эсеп боюнча, ал үчүн 330–500 миң тонна көмүр талап кылынышы мүмкүн. Иш жүзүндөгү чыгым көмүрдүн сапатына жана тандалган кайра иштетүү технологиясына жараша болот. 

Башка өлкөлөрдө ушул өңдүү долбоорлор бар

Мисалы, Казакстандын Павлодар жана Караганда облустарында көмүрдөн дизель отунун өндүрүү боюнча эки инвестициялык долбоор ишке ашырылууда. 

Ар бир долбоордун кубаттуулугу жылына 100 миң тонна дизель отунун өндүрүү деңгээлинде көрсөтүлгөн. Долбоорлордун наркы тиешелүүлүгүнө жараша 63 млн жана 65 млн долларды түзөт. 

Кеп учурда ишке ашырылып жаткан инвестициялык долбоорлор жөнүндө болуп жатат, буга чейин иштеп жаткан өнөр жай заводдору жөнүндө эмес.

Казакстан көмүр химиясынын башка багыттарын да өнүктүрүүдө – ага металлургиялык кокс өндүрүү жана көмүрдөн газ алуу боюнча долбоорлор кирет.

Кыргызстан үчүн бул канча турат

Эгерде жылына болжол менен 100 миң тонна синтетикалык дизель отунун өндүрүүчү ишканага багыт алса, Кыргызстанга болжол менен 100–200 млн доллар, же 9-18 млрд сомду түзүшү мүмкүн.

Бул конкреттүү долбоордун наркы эмес, чыгымдардын көлөмү боюнча алдын ала берилген баа. Иш жүзүндөгү чыгымдар тандалган технологияга, көмүрдүн сапатына жана баасына, сууга жана энергияга болгон муктаждыкка, зарыл инфраструктурага, экологиялык талаптарга жана өндүрүштүн масштабына жараша болот.

Бул сумманы түздөн-түз Казакстан менен салыштыруу туура эмес, анткени долбоорлор технологиясы, комплектациясы жана инвестицияларга киргизилген чыгымдардын курамы боюнча айырмаланышы мүмкүн.

Башкы маселе – бул нерсе пайдалуу болобу

Көмүрдүн болушу өзүнөн-өзү эле синтетикалык дизель отунун өндүрүү импортко караганда арзан болот дегенди билдирбейт. 

Өндүрүш төмөнкүлөрдү талап кылат: 

• ири көлөмдөгү баштапкы инвестицияларды;
• татаал технологиялык инфраструктураны;
• көп көлөмдөгү энергия менен сууну.

Мындан тышкары CO₂ни кармоо жана сактоо боюнча чаралар көрүлбөсө, технологиянын көмүртектик жүгү олуттуу бойдон калат.

Эмне кылууну сунушташууда

Монополияга каршы жөнгө салуу кызматы алгач долбоордун технологиялык жана экономикалык негиздүүлүгүн карап чыгууну, андан кийин Кыргызстанда мындай өндүрүштү түзүүнүн максатка ылайыктуулугун аныктоону сунуштайт.

Көмүрдү суюк отунга кайра иштетүү Кыргызстан үчүн өзүнүн чийки затын терең кайра иштетүүнүн жаңы багытын ачып, кошумча өнөр жай кубаттуулуктарын, жумуш орундарын жана жогорку кошумча наркка ээ продукцияны түзүүгө мүмкүнчүлүк берет.