Жакындарыңызды каржылык алдамчылыктан коргоңуз!

Каржылык алдамчылык - бул мыйзамсыз баюу максатында алдоо жана ишенимден кыянаттык менен пайдалануу аркылуу акча жүгүртүү чөйрөсүндө, анын ичинде электрондук түрдө, укукка каршы аракеттерди жасоо.

Өзүңүздү жана жакындарыңызды кибер алдамчылардан коргоо үчүн финансылык сабаттуулукту дайыма жогорулатып туруу зарыл. Бул баарына белгилүү тема, мен баарын билем деп ойлобоңуз, төмөндөгү практикалык колдонмону кунт коюп окуп чыгыңыз!

Алдамчылыктын түрлөрү

Интернет аркылуу сатып алуу жана сатуу

Адам товар сатуу жөнүндө жарыя жайгаштырат. Алдамчылар чалып, товар үчүн акча которуу шылтоосу менен сатуучунун картасынын маалыматтарын (CVV, жарактуулук мөөнөтүн, 3D Secure  коддорун) билип алышат. Сатуучудан ырастоо кодун сурап алышкандан кийин (ал акчаны эсепке чегерүү үчүн керек деп түшүндүрүшөт), анын картасынан акчаны чыгарып алышат.

Бул схеманын дагы бир түрү - интернетте «коопсуз бүтүм» деген жасалма сервисти колдонуу. Кардар товар же кызмат сатуу жөнүндө жарыяны табат. Ал акча которгондон кийин алдамчылар байланышка чыкпай калышат.

Интернет аркылуу сатып алууда төлөм формасын алмаштыруу

Мындай схема жарыялар жайгаштырылган сайттар аркылуу соода кылууда кеңири таралган. Алдамчылар товар үчүн акча которууну түздөн-түз сурашпайт, тескерисинче, кардарга төлөм жүргүзүү үчүн форма камтылган шилтемени жөнөтүшөт. Мындай ыкма көбүрөөк ишеним жаратат. Алдамчылар системадагы алсыздыктарды пайдаланып, соода түйүнүнүн аталышын өзгөртүп коюшат. Кардар сатып алуу жүргүзүп жатам деп ойлойт, бирок чындыгында акчаны башка бирөөнүн картасына которот.

Жакын адамыңыз «кырсыкка кабылды»

Социалдык тармактар аркылуу тууганыңыз же досуңуз жазат. Ал оор кырдаалга туш болгонун айтып, шашылыш түрдө акча керек экенин билдирет. Ушундай эле жол менен операцияга акча чогултушат. Мындай аракеттер аккаунттарды бузуп кирген алдамчылар тарабынан жасалат.

Жасалма банктын коопсуздук кызматы

Кардарга телефон чалуу келет. Алдамчылар өздөрүн банктын коопсуздук кызматынын кызматкерлери катары тааныштырып, кардардын эсебинен акча чыгарууга аракет жасалганы аныкталганын айтышат. Алар картанын маалыматтарын жана ырастоо коддорун билип алып, эсептеги акчаны чыгарып кетишет.

Лотереябы же сурамжылообу?

Кардар интернеттен жарнаманы же билдирүүнү көрөт: лотереяга катышуу же сурамжылоодон өтүү аркылуу сыйлык алууга болот. Бул үчүн чакан форманы толтуруу керек. Кардар картасынын маалыматтарын киргизет, ал эми алдамчылар акчаны чыгарып алышат же кийинчерээк алдоо аракеттерин жасоо үчүн керектүү маалыматтарды алышат.

«Коопсуз эсеп»

«Коопсуздук кызматынан» чалуу келип, маалыматтар сыртка чыгып кеткенин, буга банктын кызматкерлери да тиешеси бар экенин айтышат. Акчаны өнөктөш банктын коопсуз банкоматы аркылуу алып, атайын камсыздандыруу эсебине которуу керектигин билдиришет.

Өзүңүздү жана жакындарыңызды алдамчылардын аракеттеринен кантип коргоо керек:

• Банкыңыздын кызматкерлери чалганда шектенүү жаралса, сүйлөшүүнү токтотуп, келишимиңизде же расмий булактарда көрсөтүлгөн номерлерге кайра чалыңыз.
• Эч кимге CVC-кодду айтпаңыз жана картаңыздын толук реквизиттерин бербеңиз. Аларды банктын кызматкерлери да сурабашы керек.
• Банктан SMS аркылуу келген коддорду эч кимге айтпаңыз. Ошондой эле интернет-банкингге кирүүгө мүмкүндүк берген логин менен сырсөздү жашыруун сактаңыз.

Банктык аккаунтка кирүү үчүн колдонулган сырсөздү браузерде сактабаңыз.

• Сатып алуулар үчүн ишенимдүү сайттарды гана колдонуңуз. Браузердеги даректи дайыма текшерип туруңуз, анткени фишинг сайттары жана алардын иштөө ыкмалары тууралуу көп маалымат бар.
• Жеке маалыматтарыңызды коргоого өзгөчө көңүл буруңуз. Алдамчылар сиз тууралуу маалыматты канчалык кыйынчылык менен алышса, банктык картаңызды өз кызыкчылыгына пайдалануу мүмкүнчүлүгү ошончолук аз болот.
• Белгисиз шилтемелерге өтпөңүз жана шектүү номерлерге кайра чалбаңыз. Шилтеме ишенимдүү, ал эми телефон номери туура көрүнсө да, даректи уюмдардын расмий сайттарынын домендик аталыштары менен салыштырып, телефон номерлерин расмий маалымдамалардан текшериңиз.

Эгер эсебиңизге акча түшкөнү тууралуу SMS келсе жана ал банктын кадимки билдирүүсүнө окшош болсо, андан кийин өзүн ката кетирген адам катары көрсөткөн бирөө чалып, акчаны жаңылыштык менен сизге которуп алганын айтып, аны кайтарып берүүнү суранса, шашылыш түрдө акчаны кайтарбаңыз. Бул алдамчылык схемасына окшош жагдай. Кыязы, эсебиңизге акча түшкөн эмес, SMS банкыңыздан келген эмес, ал эми сизге алдамчы чалган. Кимдир бирөөгө акча которуудан мурун эсебиңиздин абалын текшерип, интернет-банкинг аркылуу көчүрмө алыңыз же банкка чалыңыз.

• Эгер сизге «сатып алууну ырастоо» тууралуу билдирүү жана код келсе, андан кийин телефонуңуздун номерин «жаңылыштык менен» көрсөткөнүн айтып, кодду айтып берүүнү суранган адам чалса, эч кандай шартта кодду бербеңиз. Алдамчылар эсебиңизден акча чыгаруу же сизди керексиз акы төлөнүүчү кызматка каттоо үчүн кодду билүүгө аракет кылышат.

Картаңыздын маалыматтарын компьютерде же смартфондо сактабаңыз.

• Маалыматты текшериңиз. Эгер картаңыздан жаңылыштык менен акча чыгарылганын айтып, операцияны токтотуу үчүн жеке маалыматтарыңызды сурашса, сүйлөшүүнү токтотуп, банкка кайра чалыңыз.
• Эгер туугандарыңыз же досторуңуз кыйынчылыкка кабылганын билдиришсе, алар менен түз байланышууга аракет кылыңыз.
• Өзүңүздүн жана туугандарыңыздын компьютерлерине антивирус орнотуңуз.

Алдамчылардан иш жүзүндө кантип коргонууга болот?

• Жаңы банк картасын алганда, эгер сизге интернет аркылуу төлөм жүргүзүү кызматы керек болбосо, анын өчүрүлгөнүн текшериңиз.
• Интернет аркылуу төлөм жүргүзүү кызматтарын колдонууда картаңыздын эсебин керектей турган суммага гана толтурууну сунуштайбыз. 
• Банк карталарын колдонууда акча сарптоого күнүмдүк жана айлык лимиттерди белгилеп коюңуз.

Акча уруксатсыз чыгарылды деген шек жаралса, жагдай такталганга чейин картаны бөгөттөө өтүнүчү менен дароо банкка кайрылыңыз. Андан кийин окуя боюнча ички иликтөө жүргүзүү үчүн банкка арыз бериңиз.

• Акча уруксатсыз чыгарылганы аныкталып, банктын ички иликтөөсүнүн жыйынтыгы алынгандан кийин укук коргоо органдарына арыз менен кайрылыңыз.

Өзүңүздү жана жакындарыңызды акчалай жоготуулардан жана жагымсыз эмоциялардан сактаңыз!